Loading

Skapofsaköst hjá börnum

Öll ung börn taka skapofsaköst. Skapofsaköst þekkjast meðal annars af háum grátri/öskri, tárum, lítilli/engri stjórn á útlimum (barnið dettur eða leggst í gólfið og baðar út útlimum) og getuleysi til hlustunar og tjáningar með orðum. Börn eiga það til að lemja frá sér, klóra eða klípa þegar foreldri reynir að nálgast barnið. Ýmislegt getur komið skapofsakasti af stað, til dæmis að fá ekki að fara út í sparískóm eða þegar þau eru sett í bílstól. Áætlað hefur verið að um 17% skapofsakasta verði vegna matar og máltíða, um 11% verði þegar börn eru fest í bíl- eða barnastól og önnur 11% þegar hreyfingar barnsins eru takmarkaðar þegar verið er að klæða þau í föt.

Hvers vegna taka börn skapofsaköst?
Skapofsaköst eru ekki frekja. Skapofsaköst verða þegar eitt eða fleiri af þrem viðvörunarkerfum lægri heila eru vakin. Viðvörunarkerfin þrjú eru heift (rage), ótti og aðskilanaðarkvíði. Þegar eitthvert þessara kerfa vaknar streyma ákveðin hormón um heila barnsins (sér í lagi streitu hormónið kortisól). Heili ungra barna er ekki fullmótaður og í hann vantar mikinn fjölda tenginga á milli efti og lægri heila. Þegar við sem fullorðið fólk upplifum heifti, ótta eða aðskilnaðarkvíða getum við notað eftri heila okkar til að róa okkur niður. Það er að segja, ef við erum sjálf með góðar tengingar á milli efri og lægri heila. Börn hafa ekki þessar tengingar og hafa því ekki líffræðilega getu til að stoppa skapofsaköst með góðu móti. Steituhormón verða til þess að það lokast fyrir flæði hormóna sem lætur börnunum líða vel (gerist líka hjá fullorðnum) en með aðstoð umönnunaraðila getur opnað fyrir flæðið aftur og dregið úr streituhormónum.

Viðbrögð foreldra
Skapofsaköst krefjast viðbragða foreldra. Foreldri þarf að mæta sársauka barnsins síns og veita því samkennd og skilning. Hér eru nokkur atriði sem gott er að hafa í huga:

  • Haltu barninu blíðlega. Þetta getur virkað mjög vel á börn en mikilvægt er að foreldrið sé sjálft slakt og rólegt. Þegar líkami barnsins er nálægt slökum líkama umönnunaraðila slaknar gjarnan á oförvuðu líkams- og heilakerfi barnsins. Jafnvægi kemst á kerfið og líkaminn fer aftur að framleiða oxytósin og ópíóda (vellíðunarhormón). Gott er að tala í rólegum tón við barnið, til dæmis að endurtaka ákveðin orð, svo sem allt í lagi, allt í lagi eða svona, svona, svona. Ef barnið berst um, slær eða bítur þarf að halda á barninu þannig að það skaði hvorki sjálft sig né þig.
  • Forðist “tíme out” aðferðina þegar barnið er í skapofsakasti. Barninu líður virkilega illa og það þarf á nærveru þinni að halda. Fæstir myndu ganga út frá vini eða maka sem gréti af vanlíðan – það sama ætti að gilda um börn.
  • Ekki skilja barn eftir eitt í þessu ástandi. Barnið hættir mögulega að gráta en streituhormónið lækkar ekki eins og eftir huggun. Barnið grætur í hljóði og fær ekki aðstoð með stórar tilfinningar sínar.
  • Dragðu athyglina annað. Það er gott ráð að sýna barninu eitthvað sem dreifir huga þess. Þannig er oft hægt að kveikja á “leitarkerfinu” í lægri heila. Leitarkerfið (seeking) er eitt hinna sex grunntilfinningakerfa líkamans. Hin grunnkerfin fimm eru þjáning/nauð (distress), umhyggja og leikur auk viðvörunarkerfanna þriggja: heift, ótta og aðskilnaðarkvíða.
  • Bjóddu upp á val á rólegan og yfirvegaðan hátt. Það á til dæmis við þegar barn virðist stefna inn í skapofsakast út af fatavali foreldra. Gott er að bjóða barninu að velja á milli bláu peysunnar eða þeirrar rauðu.
  • Minntu þig á að barnið er ekki með frekju heldur er um að ræða líffræðilegt ferli sem barnið ræður ekki við. Barnið er í fyrstu að reyna að koma sínu á framfæri en missir stjórn á tilfinningum sínum vegna hormóna og vanþroska í heila.


Ekki skamma barnið vegna skapofsans

Þegar við hjálpum börnum með tilfinningar sínar verða til tengingar á milli efri og lægri heila og börnin læra með tímanum gagnlegar leiðir til að takast á við yfirþyrmandi tilfinningar. Ef við hjálpum börnum ekki missum við af góðu tækifæri til að hjálpa til að hafa jákvæð áhrif á mótun heila þeirra. Það er einnig mikilvægt fyrir barn að upplifa að foreldri þess hefur getu til að aðstoða það þegar það þarf helst á að halda. Foreldrið sýnir barninu ást og öryggi með því að vera með því í að halda erfiðleika þess út. Þegar foreldrar verða reiðir vegna tilfinningalegra viðbragða barnsins getur barnið lent í mikilli klemmu. Það óttast viðbrögð foreldrisins og lærir að bæla tilfinningar sínar eða viðbrögð við þeim. Ef barn fær ekki aðstoð með stórar tilfinningar verða ekki til taugatengingar í heila sem stuðla að sjálfssefjun. Það getur haft hamlandik áhrif á tilfinningastjórnun til lengri tíma.

Það er mikilvægt að taka mark á skapofsaköstum barna og afgreiða þau ekki sem frekju. Þau eru eðlilegur og nauðsynlegur þáttur í þroska barna. Ef börnin fá viðeigandi stuðning læra þau að ráða við tilfinningar sínar sjálf og geta þar með öðlast hærri tilfinningagreind en ella.

Heimild:
Margot Sunderland. (2006). The Science of Parenting; How today´s brain research can help you raise happy, emotionally balanced children. London: DK Publishing.

– – –

Rakel Rán er með meistaragráðu í fjölskyldumeðferð og starfar hún á meðferðarstofunni Shalom í Reykjavík. Þar býður hún upp á ráðgjöf og meðferð fyrir einstaklinga, pör og fjölskyldur. Rakel hefur sérhæft sig í meðferð við langtímaafleiðingum kynferðisofbeldis í æsku, sem og samskiptum við börn og umönnun þeirra.
Rakel Rán heldur úti fésbókarsíðunni Ást og umhyggja – fjölskyldustuðningur. Hægt er að hafa samband við Rakel með tölvupósti á netfangið rakelran@gmail.com

X